random-csr-img01.jpg

20180519-CSR01-01

          ชุมชนบางด้วน เป็นชุมชนเล็ก ๆ ตั้งอยู่ใกล้กับปากแม่น้ำเจ้าพระยา บริเวณ จ.สมุทรปราการ ไม่ไกลจากโรงไฟฟ้าพระนครใต้ ผู้คนส่วนใหญ่ดำรงชีวิตอยู่คู่กับสายน้ำ ทำประมง ล่องเรือรับจ้าง ทำงานโรงงาน และบางส่วนสร้างอาชีพด้วยการใช้ประโยชน์จากพืชท้องถิ่นอย่างต้นจากที่มีอยู่จำนวนมากในแถบนี้ ซึ่ง ‘ต้นจาก’ สามารถใช้ประโยชน์ได้แทบทุกส่วน ตั้งแต่ยอด ผล ใบ โหม่ง จนกระทั่งราก ไม่มีส่วนใดที่จะต้องทิ้ง ‘จาก’ ไปโดยเปล่าประโยชน์

          ‘จาก’ ไม่เคยหายไปจากบางด้วน ชาวบ้านที่นี่พูดเป็นเสียงเดียวกัน ‘ต้นจาก’ เป็นพืชท้องถิ่นที่พบเห็นได้ตลอดริมสองฝั่งคลองบางด้วน ยาวสุดลูกหูลูกตาจวบไปจนถึงปลายคลองที่เชื่อมออกไปสู่แม่น้ำเจ้าพระยา แต่ก็แซมไปด้วยโกงกาง ลำพู และพันธุ์ไม้ป่าชายเลนอื่น ๆ แต่เพราะโตเร็วและขยายพันธุ์ตามธรรมชาติได้ง่าย บางช่วงหนาแน่นมาก ชาวบ้านต้องช่วยกันตัดออกเพื่อไม่ให้ปิดกั้นคลองหรือขวางทางน้ำจนกลายเป็นคลองปิด จึงเป็นที่มาของ ‘จาก’ ที่ไม่มีวันหายไปจากบางด้วนนั่นเอง

20180519-CSR01-02

          ป้าบำรุง พูลสวัสดิ์ ชาวบ้านชุมชนบางด้วน หนึ่งในสามผู้ริเริ่มต้นตำรับเครื่องจักสานจากต้นจากแบบฉบับชุมชนบางด้วน เล่าถึงอดีตอย่างยิ้มแย้มว่า “แม้ป้าจะไม่ได้เป็นคนที่นี่แต่ดั้งเดิม ย้ายรกรากมาจากพระนครศรีอยุธยา แต่จิตใจก็ถือว่ากลายเป็นคนบางด้วนอย่างเต็มภาคภูมิ จะสร้างงานจักสานอยู่ที่นี่จนกว่าจะจากไปในวันหนึ่ง ส่วนรายได้จากการขายเครื่องจักสานต่อเดือนตกอยู่ประมาณหมื่นกว่าบาท หักต้นทุนแล้วอาจได้กำไรไม่มากนัก แต่พอดำรงชีวิตอยู่ได้ เพราะป้าทำด้วยความรัก ลูกค้าที่ซื้อเครื่องจักรสานของป้าไป ก็เหมือนกับซื้อจิตใจของป้าไปด้วย เพราะเครื่องจักสานทุกใบ ป้าสานจากหัวใจ”

20180519-CSR01-03

          ที่ชุมชนบางด้วน ป้าบำรุง ยังมีเพื่อนร่วมอุดมการณ์ในการทำเครื่องจักสาน หนึ่งในนั้นคือ ลุงเผียน พูลกิจ ผู้คร่ำหวอดในวงการจักสานมาพร้อม ๆ กับป้าบำรุง ลองผิดลองถูกมาด้วยกัน แต่ลุงเผียนจะมีความถนัดในการจักสานของเล่นโบราณเป็นพิเศษ จำพวกเครื่องจักสานรูปสัตว์ต่าง ๆ ทั้งจระเข้ ตั๊กแตน ปลา นก ฯลฯ ความสามารถนี้เป็นภูมิปัญญาดั้งเดิมที่พ่อแม่ถ่ายทอดมาให้ลุงเผียนตั้งแต่วัยเด็ก

20180519-CSR01-04

          ลุงเผียน เล่าอย่างกระตือรือร้นว่า จุดเริ่มต้นของการทำเครื่องจักสาน เริ่มมาจากเมื่อสิบปีที่แล้วผู้ใหญ่บ้านชุมชนบางด้วนได้เดินทางไปเที่ยวภาคใต้ และซื้อตะกร้าจักสานมาเป็นของฝากให้ 1 ใบ พอนั่งมองดูกันไปมา ก็รู้สึกว่าน่าสนใจดี จึงชักชวนกันลองแกะย้อนรอยวิธีทำ และลองผิดลองถูกร่วมกัน ใช้เวลากว่า 1 เดือนจึงประสบผลสำเร็จ จึงได้ลองนำต้นจากมาลองสานตามต้นแบบ พบว่า ต้องนำยอดจากอ่อน ๆ มาตัดและคลี่ใบจากด้านในออกเป็นใบ ๆ แล้วนำมาเหลาและสานก้านสด ๆ เสร็จแล้วทาแชล็คทิ้งไว้ให้แห้ง ช่วยทำให้ได้ผลิตภัณฑ์สวยงามและทนทานมากยิ่งขึ้น

20180519-CSR01-05

          หลังจากนั้นก็ช่วยกันคิดออกแบบผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ ๆ ทั้งขันโตก ตะกร้า ถาดใส่ของ หรือแม้แต่แส้ปัดแมลงจากโหม่งของต้นจาก รวมทั้งของเล่นต่าง ๆ จากฝีมือลุงเผียน ปัจจุบันผลิตภัณฑ์เครื่องจักสานมีไม่เพียงพอสำหรับขาย เพราะมีออร์เดอร์สั่งเข้ามาจำนวนมาก บวกกับการผลิตนั้นใช้เวลาค่อนข้างนาน อย่างตะกร้าชิ้นเล็ก ๆ 1 ใบ ต้องใช้เวลาสานไม่ต่ำกว่า 3 ชั่วโมงเลยทีเดียว นอกจากนี้ยังต้องเดินสายเป็นวิทยากรให้การอบรมวิธีการทำเครื่องจักรสานให้แก่หน่วยงานต่าง ๆ ทั้งโรงเรียน สถานศึกษา กลุ่มผู้ฝึกอาชีพ ฯลฯ เพราะเมื่อสินค้าเริ่มเป็นที่รู้จัก คนก็เริ่มให้ความสนใจ ติดต่อให้ไปสอนมากขึ้นทุกปี ช่วยสร้างอาชีพให้ผู้คนมากมาย รวม ๆ แล้วลุงกับป้ามีลูกศิษย์กว่าหลายพันคนต่อปี

20180519-CSR01-06

20180519-CSR01-07

          “นอกจากลุงเผียน น้านก ลุงสมบัติ และเพื่อน ๆ ที่ร่วมกันจัดตั้งกลุ่มผลิตภัณฑ์เครื่องจักสาน ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนบางด้วนแล้ว ป้ายังมีเพื่อนบ้านที่คอยช่วยเหลือและสนับสนุนกลุ่มฯ มาเป็นอย่างดีตลอดระยะเวลา 5 ปีที่ผ่านมา นั่นคือ โรงไฟฟ้าพระนครใต้ การไฟฟ้าฝ่ายผลิตแห่งประเทศไทย (กฟผ.) เพื่อนบ้านใจดีที่คอยให้กำลังใจกันอยู่เสมอ” ป้าบำรุงเล่าเสริม

          40 กว่าปีที่โรงไฟฟ้าพระนครใต้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของบางด้วน ชุมชนกับโรงไฟฟ้าก็เปรียบเสมือนเป็นเพื่อนบ้านกัน วิถีชีวิตดั้งเดิมของชาวปากน้ำบางด้วนยังคงดำเนินต่อไป สัตว์น้ำยังคงมีให้จับเหมือนเดิม ต้นไม้ก็งอกงามไม่เปลี่ยนแปลง แต่สิ่งที่เพิ่มเติมขึ้นคือการประสานความร่วมมือของเครือข่ายที่คอยช่วยเหลือพึ่งพากัน ชุมชนเข้มแข็งขึ้นเพราะภูมิปัญญาท้องถิ่นที่ชาวบ้านร่วมกันพัฒนา บวกกับการสนับสนุนจาก กฟผ. ที่เข้ามาช่วยสร้างแนวคิดในการพัฒนาผลิตภัณฑ์และตราสินค้า ช่วยประชาสัมพันธ์หาช่องทางการขยายสู่ตลาดใหม่ ๆ รวมทั้งสนับสนุนให้มีการถ่ายทอดองค์ความรู้สู่สังคม และร่วมกันอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนบางด้วนให้เป็นมรดกแก่ลูกหลานต่อไป

20180519-CSR01-08

20180519-CSR01-09

          ป้าบำรุง เชื่อว่า “ความยั่งยืนที่แท้จริง คือการที่เราพึ่งพาตนเองได้ ชุมชนสามารถอยู่ได้ด้วยตัวเอง ทุกคนร่วมกันคิดและพัฒนาชุมชน ตามแนวพระราชดำริเรื่อง ‘การพึ่งพาตนเอง’ ของในหลวงรัชกาลที่ 9 บวกกับการมีเพื่อนหรือเครือข่ายที่คอยช่วยเหลือและพึ่งพาซึ่งกันและกันนั้น จะช่วยทำให้ชุมชนเข้มแข็งมากยิ่งขึ้น อย่างที่ชุมชนบางด้วน กฟผ. ได้เข้ามาเติมเต็มและส่งเสริมส่วนที่ชุมชนขาดหรือมีกำลังไม่มากพอ ทำให้ชุมชนสามารถพัฒนาและต่อยอดสิ่งที่มีอยู่เดิม เพิ่มมูลค่า และช่วยสร้างรายได้สู่ครัวเรือน ทำให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ป้าดีใจที่มี กฟผ. เป็นเพื่อนบ้าน และขอบคุณที่คอยสนับสนุนกลุ่มผลิตภัณฑ์เครื่องจักสาน ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชุมชนบางด้วนตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา”

          การเดินทางมาเยือนชุมชนบางด้วนและเยี่ยมเยียนป้าบำรุงกับลุงเผียนครั้งนี้ นอกจากจะได้เรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่นของชาวบ้านแล้ว ยังได้แวะล่องเรือกินลมชมป่าชายเลน ป่าจาก นกแปลกตาหลากหลายสายพันธุ์ ปลาตีนตัวน้อย รวมถึงความสวยงามและยิ่งใหญ่ของแม่น้ำเจ้าพระยาที่กว้างสุดลูกหูลูกตา แถมได้พบกับเรือขนส่งสินค้าขนาดใหญ่ที่สร้างคลื่นน้ำมากระทบให้ใจหายใจคว่ำได้ไม่น้อย ปัจจุบันชุมชนบางด้วนได้พัฒนาแหล่งท่องเที่ยวเชิงนิเวศแห่งใหม่ คือเส้นทางศึกษาธรรมชาติคลองบางด้วน มีลักษณะเป็นสะพานไม้ความยาวกว่า 5 กิโลเมตร สร้างขนาบคลองบางด้วนยาวออกไปจนถึงปากแม่น้ำเจ้าพระยา ใครที่ไม่ชอบนั่งเรือก็สามารถเดินชมป่าชายเลนได้อย่างสบาย ๆ บนเส้นทางธรรมชาติที่งดงาม โดยเฉพาะช่วงเวลากลางคืนนั้น ที่นี่จะมีหิ่งห้อยออกมาให้นักท่องเที่ยวได้ยลโฉมจำนวนมาก การันตีว่าสวยงามไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าที่ใดแน่นอน

20180519-CSR01-10

20180519-CSR01-11

          การเรียนรู้นอกห้องเรียน คือ เสน่ห์ของการมาเยือนบางด้วน วิถีชีวิตเรียบง่ายของชาวปากน้ำ รอยยิ้มของลุง ๆ ป้า ๆเวลาได้เล่าถึงกระบวนการทำเครื่องจักสานจากต้นจากที่พิถีพิถันกันในทุกขั้นตอน ตั้งแต่การออกเรือไปตัดยอดจาก การคัดใบจาก การเหลา การสาน ไม่ได้ง่ายอย่างที่คิดไว้เลย นอกจากเครื่องจักสานแล้ว ยังมีการแปรรูปจากในรูปแบบอื่น ๆ อีกทั้งขนมจาก ลูกจากลอยแก้ว ข้าวต้มมัดจากใบจาก หรือใบยาสูบจากใบจากตากแห้ง เพราะปัจจุบันทุก ๆ ส่วนของต้นจากเป็นที่ต้องการของตลาดเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ แม้แต่เศษขุยที่ได้จากการเหลาใบจาก ยังสามารถนำมาเป็นปุ๋ยใส่ต้นไม้ชั้นดี ที่หลายคนถึงขั้นขอซื้อกันแล้วก็มี ไม่น่าเชื่อจริง ๆ ว่า ‘จาก’ จะนำสิ่งดี ๆ มากมายมาสู่ชุมชนบางด้วน ทั้งรายได้หลักหมื่น รอยยิ้มของป้าบำรุงและลุงเผียน รวมทั้งคุณภาพชีวิตของชาวบ้านบางด้วนที่ค่อย ๆ พัฒนาขึ้นอย่างยั่งยืนในอนาคต

          ‘จาก’ ไม่เพียงแต่งอกงามอยู่คู่กับชุมชนบางด้วน ผลิตภัณฑ์เครื่องจักสาน ‘จาก’ หัวใจ ยังได้สร้างรายได้และคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นให้แก่ชาวบ้านบางด้วน เปรียบเสมือนกับ กฟผ. ที่พร้อมสนับสนุนชุมชนบางด้วน เพื่อนบ้านข้างรั้วโรงไฟฟ้าพระนครใต้ ให้สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างยั่งยืน ช่วยสร้างความสุข รอยยิ้ม และแสงสว่างให้แก่ชุมชนและสังคมไทยตลอด 50 ปีที่ผ่านมา ... และตลอดไป

20180519-CSR01-12

20180519-CSR01-13